Mukataalarda Yahudi İzleri: İstanbul Örneği

Mukataa, mülkiyeti devlete veya vakıflara ait araziden ve arsalardan özel şahıslara veya kurumlara kiralanmasını ifade eder. Osmanlılarda devlete ait vergi geliri özel bir şahsa verilir ve işletme karşılığında "peşin ödeme" alınırdı. Teklif eden adayın vergilendirmeyi başarabilecek ve teklif ettiği meblağı ödemeye yeterli malî gücü olduğu belirledikten sonra teklif kabule şayan görülürse kabul edilirdi. Askerî, müslüman yahut gayri müslim, yerli veya yabancı herkes katılabilir, mukavele tahvil denilen genelde üç yıllık bir süre için yapılırdı. Sistem rekabete açıktı ve genelde müzayede düzenlenirdi.

Kısaca mukataa devletin gelir getiren kaynaklarını, mültezim vergi gelirini işleten özel bir şahsı ya da ortaklığı, iltizam ise devletin gelir getiren kaynaklarını kullanarak hazineye nakit para akışı sağlaması olarak açıklanmaktadır. Mukataalara örnek olarak gümrükler verilebilir.

1570-1579 Istanbul Mukataaları (Darphane hariç)

İstanbul tabi zenginlikler, ticari ve sinai işletmelerden oluşan mukataalarının 1570-1579 arası dönemde işleten 56 kişi bulunmaktadır. İkametgahları bilinen 7 kişiden 6'sı İstanbul'da, 1 kişi de Dramada yaşamaktadır. İstanbul'da oturanlar da Tophane, Kasımpaşa ve Fener (Fatih devrinde Mora Rumlarının yerleştirildiği bölge) mahallelerinde oturduğu bilinmektedir. 56 mültezimden 15'i Yahudi, 31'i İslam, 10'u Hristiyan olarak yazılmıştır. 

1580-1589 Istanbul Mukataaları (Darphane hariç)

İstanbul mukataalarını işleten 60 mültezim bulunuyor. 22 mültezimin ikametgahı belirli. Hepsi İstanbul olarak verilmiş Balat, Hobyar mahalleleri ve Galata kazasında ikamet ediyorlar. Cemaatleri belirli olanlar ise Eski İstanbul, Büyük Selatin'in yanı sıra Yahudilerin Ahri, Argon, Mesina gibi insan topluluklarının bulunduğu cemaatlerden 5 mültezim bulunuyor. Mültezimlerin dini dağılımı ise 15 İslam, 11, Hristiyan ve 34 Yahudi bulunuyor. 

Burada 1570-1579 ile 1580-1589 yılları arasında İstanbul'da darphane hariç mukataaları işletenlerin gayrimüslimler arasında Rum varlığı dikkat çekerken sonraki dönemde Yahudilerin ezici çoğunluk sağladığı anlaşılmaktadır. 

1590-1599 Istanbul Mukataaları (Darphane hariç)

25 tane İstanbul mukataasını 62 mültezim tarafından işletildiği bunlardan bilinen 6'sının İstanbul'da olduğu 1'inin de Bursa'da bulunduğu bilinmektedir. İstanbul sakinlerinden 2'si Fener kapısı, Zeyrek mahallerinde, Bursalı olan mültezimin ortağının da İstanbul'da olduğu anlaşılmaktadır. Dini dağılım 33 İslam, 2 Hristiyan ve 27 Yahudi şeklindedir. 

1600-1605 Istanbul Mukataaları (Darphane hariç)

14 mukataanın iltizamda olduğu 2 kişinin İstanbul sakini birinin Galata kazasına bağlı Kuruçeşme mahallesinde bulunduğu anlaşılmaktadır. 6 mültezim İslam, 1'i Hristiyan ve 4'ü Yahudidir. 1590-1599'da iltizamı alan kişilerin 6-9 yıllık tahvillerle alması nedeniyle bu dönemde mukataalarda azalma görüntüsü vermiştir. 

Yahudi Mültezimler 

• Musa adlı kişi İstanbul, Galata ve çevre kıyılarının gümrük, dellaliye yani aracılık, iş takip ve kesim-i üsera yani kölelik mukataasını, işletmesini 18 Şubat 1595 tarihinden itibaren 6 yıl için 95 milyon akçe iltizam bedeli ödemeyi kabul ediyor. Peşinat olarak da 30 milyon akçe yatırıyor. 
• Hasan, İshak, Avraham, Aslan diğer İshak ve Yasif'ten kurulu iltizam ortaklığı İstanbul, Galata, Bab-ı Edirne, Silivri, Ereğli, Rodosçuk, Gelibolu ve çevre kıyıların gümrük ve dellaliye-i gümrük yani kölelik mukataasını 17 Ocak 1591'de 6 yıllık 75 milyon 400 bin akçeye aldığı, 3 milyon akçe de peşinat yatırdığı kaydediliyor. İltizam ortaklığında sorumlu kişinin Müslüman ve askeri sınıftan olan Hasan olduğu diğerlerinin de isimlerinden anlaşılacağı gibi Yahudi oldukları biliniyor.
• Musa, Elyazar ve baki şürekadan oluşan iltizam ortaklığı İstanbul ve çevresindeki keferenin, hamr (şarap) ve arak (rakı) mukataasını 25 Aralık 1598 tarihinden itibaren 9 yıl için 58 milyon 800 bin akçeye aldığı 19 milyon 600 bin akçe peşin verdiği biliniyor. 
• Mazaltu ve Şimoyil adlı mültezimler İstanbul iskele pençik mukataasını 17 Kasım 1584'te 6 yıl için 12 milyon 700 bin akçeye alıyor bunun 581 bin 888 akçesini ödeyemiyor. 
• Mayer oğlu Şimoyil, İstanbul kapılar ve şemhane (mum) mukataasını 1590'da 960 bin akçeye alıyor. Ancak 187 bin 143 akçe ödeyemiyor.

Yahudi Mültezim İsimleri

Aharo, Salaman, Arsalan, Pano Samari, Yasif, Musa oğlu Salamon, Yasif, İshak, Savi, Yasif, Yesua, Simon, Topal Kemal, İshak, Maher, Salamon, İlya oğlu Yagob, Mazoltu oğlu İsak, Sefer, Mazoltu, David oğlu Salamon, Yahya (Eski İst. Cemaati), Musa oğlu Sinan (Büyük Selatin Cemaati, Balat), Simon, Mazoltu, Şimoyil, İsak, Diğer İsak, İlya, Rikabil, Karaca, Göni, Sinan, Yani, Dimitri, Yakomi, Epostol, Pano, Musa oğlu Elyazar, David oğlu Simon, David oğlu Diamel (Ahri cemaatinden), Habib (Mesina Cemaatinden), Avraham, Zehariye Dandon (Aragon Cemaati), Avraham oğlu Arslan, Yanob oğlu Yeşua, İsak, Refayil, Harun, Mayer oğlu Şimoyil, İsak, Yakup, İshak, Abraham, Aslan, Diğer İsak, Yasif, Musa, Elyazar, Samariye, Yagob, İsak, Yakup, Binyamak oğlu İsak, Mikail oğlu Musa, Selaciye, Musa, Musa, Elyazar, David, Yahya, Musa, Yanob, Menahim (Bursa Cemaatinden), İsak, Yagob, Arslan, Musa oğlu İsak, Yahuda oğlu Vasif. 

Sonuçta,

1. Asker ve Saray teşkilatından mültezimlerden sonra Yahudi mültezimlerin öne çıktığı görülmektedir. 
2. 1580-89 döneminde Darphane hariç İstanbul mukataalarının yarısından fazlası 60/34 Yahudiler tarafından işletilmektedir. 
3. 1570-1579 döneminde gayrimüslim mültezimlerde Rum etkisi, 1580-1589 döneminde Yahudi etkisi bulunmaktadır. 
4. Yahudi mültezimleri önemli miktarda maddi birikime sahip oldukları anlaşılmaktadır. Her ne kadar gelirlerin merkezde toplandığı sonra ödeme kalemlerine dağıtıldığı bugünkü gibi bir maliye yapısı olmasa da 1589-90 yılı geliri 368 milyon akçe, 1593-94 yılı geliri 267 milyon akçe olduğundan hareketle Yahudi mültezimlerin 95 milyon akçe, 30 milyon peşinat  ya da 75 milyon akçe gibi önemli miktarlar ödeyebildiği anlaşılmaktadır.
5. Listede belli isimlerin sık zikredildiği ama soyadı olmaması nedeniyle bu isimlerin aynı mı yoksa farklı mı olduğu anlaşılmamaktadır. İsimlerin yazılışında belli bir kuralın olmadığı gibi bir biyografi elde etmek epey zordur. 
6. Yani, Dimitri, Epostol gibi Rum kökenli isimler olduğu bunların Bizans'tan kalma Romanyot Yahudisi olabileceği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla 16. yüzyılın sonunda Romanyotların hala asimile olmadığı isim ve ekonomik güçlerini sürdürdükleri ancak baskın olmadıkları anlaşılmaktadır.  
7. İstanbul'da Zeyrek, Galata Kuruçeşme Mahallesi, Hobyar Mahallelerinde Yahudiler yaşamaktadır. 
8. Yahudilerde kullanılan Karaca ismi, Carotche, Carotzi şeklinde yazılımı bulunmaktadır. Naftali ismiyle benzeşir. Zehariye Dandon, muhtemelen bu Zacharias Dannon. Bu soyadı Katalan kökenlidir. 

Kaynaklar

• Mukataa, Mültezim, İltizam konularında TDV İslam Ansiklopedisi https://www.islamansiklopedisi.org.tr/
• Osmanlı İmparatorluğu'nda mültezim kesimi ve İstanbul mukataaları (1550-1605), Figen Taşkın Özgülşen'in Yüksek Lisans Tezi.1992. İÜ.
• Leo-Paul, Dana. Entrepreneurship in Western Europe: a contextual perspective. World Scientific, 2017.
• Guggenheimer, Heinrich Walter; Guggenheimer, Eva H. Jewish family names and their origins: an etymological dictionary. KTAV Publishing House, Inc., 1992.
• Hanks, Patrick (ed.). Dictionary of American family names. Oxford University Press, 2003.